Ukształtowanie powierzchni naszej planety to wypadkowa zmagań po­tężnych sił wewnętrznych, formu­jących kontynenty i wypiętrzających coraz to nowe łańcuchy górskie, oraz sił zewnętrznych, przejawiających się w wietrzeniu i erozji.

Erozja to wytwarzanie zagłębień na po­wierzchni ziemi przez wodę, wiatr i lód. Wietrzenie natomiast to działanie rozma­itych czynników fizycznych i chemicznych, w wy­niku których skały tracą spoistość i przechodzą w stan materiału bardziej lub mniej luźnego, nazy­wanego zwietrzeliną.

Przez długi czas geomorfologia - nauka zajmu­jąca się formami terenu, ich powstawaniem i prze­kształcaniem - przeceniała rolę budowy geolo­gicznej dla rozwoju rzeźby danego obszaru. Tzw. geologia strukturalna niewiele uwagi poświęcała procesom rzeźbotwórczym uzależnionym od kli­matu. Dopiero pod koniec XIX wieku naukowcy zaczęli dostrzegać związki między procesami rzeź-botwórczymi a klimatem, co doprowadziło do wy­różnienia cyklów rozwojowych rzeźby charakte­rystycznych dla poszczególnych typów klimatu.

Opisano więc cykl w klimacie umiarkowanym wil­gotnym, klimacie suchym, zimnym, peryglacjal-nym, półsuchym, sawannowym oraz w klimacie gorącym wilgotnym. Konsekwencją tego było stworzenie map morfoklimatycznych, na których przedstawiono strefy o podobnym klimacie, a co za tym idzie, o podobnym krajobrazie.

Rzeźba glacjalna (lodowcowa)

Niektóre naturalne procesy fizyczne zachodzą tylko w pewnych strefach klimatycznych. Na przykład na obszarach zlodowaconych formy terenu powsta­ją w tzw. glacjalnym cyklu rzeźbotwórczym, który zachodzić może tylko przy bardzo niskiej tempe­raturze, czyli w wysokich górach lub szerokościach polarnych, ponieważ tylko tu mogą utrzymywać się lodowce i lądolody. Do najbardziej charak­terystycznych form należą moreny, utworzone z okruchów skalnych spadających na brzeg lodow­ca lub wyrywanych przez lód ze ścian dolin. Terminu „morena" używa się w trzech znaczeniach - może to być materiał niesiony przez lodowiec, osad wytopiony z lodowca lub też forma zbudo­wana z osadów wytopionych z lodowca. Lodowce, spływając w dół, często wykorzystują istniejące już wcześniej doliny rzeczne. Działanie erozyjne lodowców i wietrzenie doprowadzają do przemo­delowania V-kształtnych dolin rzecznych, w wyni­ku czego stają się one U-kształtne.

W strefie klimatycznego oddziaływania lądolo-du kształtuje się krajobraz peryglacjalny. Tu także temperatury są niskie, ale wykazują znacznie większe wahania w ciągu roku. Typowe formy pery-glacjalne to, na przykład, sięgające 70 metrów wysokości kopulaste pagórki zwane pingo. Pow­stają, gdy pod powierzchnią gruntu zamarznie woda, która następnie wypycha ku górze przykry­wające ją warstwy gleby.

Na obszarach zlodowaconych niszczenie skał następuje głównie w wyniku wietrzenia mrozo­wego, jednego z typów wietrzenia fizycznego. Wo­da dostająca się w szczeliny skał wraz ze spadkiem temperatury poniżej zera zamarza, powiększając swoją objętość o około 9 %. Dlatego skała jest roz­sadzana od wewnątrz i niszczona. Wietrzenie che­miczne skał, polegające na ich chemicznych zmia­nach pod wpływem wody i rozpuszczonych w niej substancji (dwutlenku węgla, dwutlenku siarki, kwasów organicznych), odgrywa małą rolę na ob­szarach zlodowaconych. Powodem są niskie tem­peratury, które spowalniają reakcje chemiczne.